Tự giữ làm bí mật, rồi sẽ tự lụn bại

Vì sao thuật số phương Đông khó phát triển hơn phương Tây?

Có lẽ điều khiến nhiều môn thuật số phương Đông chậm phát triển không phải vì chúng kém hơn, mà vì chúng quá tự hào vào sự “bí truyền”.

Từ Đạo giáo, Kinh Dịch, phong thủy, bát tự, kỳ môn… rất nhiều tri thức được truyền theo kiểu “sư phụ giữ lại một phần”, “chỉ truyền cho người hữu duyên”, “không được viết ra ngoài”. Kết quả là sau vài đời, kiến thức hoặc bị thất truyền, hoặc chỉ còn những mảnh rời rạc, thiếu hệ thống, thiếu dữ liệu, thiếu người tiếp tục nghiên cứu.

Trong khi đó, phương Tây lại đi theo con đường ngược lại: công khai, hệ thống hóa, tranh luận, bổ sung, viết sách, lập cộng đồng, lưu trữ dữ liệu.

Một ví dụ rất đơn giản là so sánh giữa bói quẻ Kinh Dịch và tarot.

Trước đây tôi vốn không quá quan tâm tới tarot. Tôi nghĩ nó đơn giản, hời hợt, khó thể sâu bằng Kinh Dịch. Nhưng khi làm việc với khách nước ngoài, họ không biết Kinh Dịch, họ muốn xem tarot, nên tôi buộc phải nghiên cứu.

Và càng nghiên cứu, tôi càng bất ngờ.

Tarot có một kho tài liệu khổng lồ. Chỉ cần tìm kiếm, có thể thấy vô số sách, website, dữ liệu thực tế, các cách luận khác nhau. Tôi hoàn toàn có thể dựa trên những tài liệu công khai ấy để tổng hợp thành một hệ thống lớn với hàng chục hướng luận giải.

Chỉ trong khoảng một năm đào sâu vào tarot, tôi đã phát triển được hơn 30 hướng dự báo chuyên sâu khác nhau.

Nhưng khi quay lại Kinh Dịch thì hoàn toàn khác.

Bộ bài Kinh Dịch tôi xây dựng hiện mới phát triển được khoảng 18 hướng luận giải. Muốn tìm thêm tài liệu tiếng Anh hay tiếng Trung để mở rộng? Gần như không có. Hoặc nếu có, thì nằm rải rác, khó tìm, hoặc thuộc dạng “bí truyền”, không ai công khai đầy đủ.

Điều đó khiến tôi phải tự hỏi:

Phải chăng không phải Kinh Dịch nghèo hơn tarot, mà là học thuật phương Đông đang tự làm nghèo chính mình?

Một nền tri thức mà ai cũng muốn giữ riêng, ai cũng muốn làm “bí pháp gia truyền”, thì cuối cùng thứ được giữ lại không phải là tinh hoa, mà là sự mai một.

Trong 《Đạo Đức Kinh》, Lão Tử từng nói:

“Kim ngọc mãn đường, mạc chi năng thủ.”

Nhà đầy vàng ngọc, cũng không thể giữ mãi.

Tri thức cũng vậy. Càng cố giữ riêng, càng dễ mất.

Lão Tử lại nói:

“Tự kiến giả bất minh, tự thị giả bất chương, tự phạt giả vô công, tự căng giả bất trường.”

Kẻ chỉ biết mình là sáng thì không thật sự sáng. Kẻ tự cho mình đúng thì không thể hiển lộ. Kẻ tự khoe công thì không có công. Kẻ tự cao thì không thể bền lâu.

Có lẽ đây chính là vấn đề lớn nhất của nhiều môn thuật số phương Đông.

Quá nhiều người cho rằng mình nắm “chân truyền”, quá nhiều người nghĩ rằng nếu truyền ra ngoài thì sẽ mất giá trị, mất quyền lực, mất bí mật. Nhưng càng giữ, càng ít người học. Càng ít người học, càng ít người nghiên cứu. Cuối cùng, chỉ còn vài mảnh kiến thức rời rạc, không đủ để phát triển tiếp.

Tarot mạnh không hẳn vì nó sâu hơn Kinh Dịch. Nó mạnh vì hàng ngàn người cùng nghiên cứu, cùng viết, cùng tranh luận, cùng bổ sung.

Nếu Kinh Dịch, Đạo giáo, và các thuật số phương Đông muốn phát triển ngang tầm, thậm chí vượt phương Tây, thì điều cần không phải là thêm những “cao nhân ẩn thế”, mà là thêm những người dám công khai.

Dám viết ra.

Dám chia sẻ.

Dám để người khác học tiếp, sửa tiếp, bổ sung tiếp.

Bởi một môn học chỉ thật sự sống khi nó không còn phụ thuộc vào vài người giữ bí mật.

Và có lẽ, điều phù hợp nhất với tinh thần Đạo, vẫn là câu này của Lão Tử:

“Thánh nhân bất tích. Ký dĩ vi nhân, kỷ dũ hữu; ký dĩ dữ nhân, kỷ dũ đa.”

Bậc thánh không tích chứa cho riêng mình. Càng cho người khác, mình lại càng có thêm. Càng giúp người khác, mình lại càng phong phú hơn.

Tri thức phương Đông muốn sống lại, có lẽ cũng phải bắt đầu từ đó.